Röportaj

Nuriye Akman: Alternatif koymak istedim

Melih ARAT

Senaryo ve yetenek planlama

Önümüzdeki bir yıl için ve beş yıl için neler planlıyorsunuz? Bu soruyu değişik insanlara sorduğumda değişik cevaplar alırım. Siz de kendi cevabınızı düşünün. Cevaplar çoğunlukla bir plana dayanır. 5 yıl sonra şu işi yapacağım ya da şu noktada olacağım gibi cevaplar verilir.

Bazıları bir iki plan söyler, bazıları da 'hiç bilmiyorum, benim için yarın bile ne olacağı belli değil' der.

Plansız olmuyor

İnsanın geleceğe ilişkin bir planı olması kaçınılmaz sayılabilir. Örneğin, bir restoranda yemek yediniz, çıkınca ne yapacaksınız, bir plan gerekli ya eve gidilecek, ya gezmeye devam edilecek. Ancak plan olmadan yapılacak olana karar verilemez. Çok basit de olsa, asgariden bir plan gereklidir. Alice Harikalar Diyarında isimli eserin unutulmaz bir bölümü vardır. Alice, çatal bir yol ağzına geldiğinde, oradaki kediye sorar: "Hangi yoldan gitmeliyim?" Kedi cevap verir: "Bu nereye gittiğine bağlı." Plan, bir anlamda insana hangi yöne gittiğini gösterir. Ancak planların çok önemli bir bölümü işe yaramaz. Çünkü yapılan planlar çoğu zaman aynı varsayımlara dayalıdır. Bazı insanların, birden fazla planı, alternatif planları vardır; ama bunlar da işe yaramaz. Planlar çok olmakla birlikte, aynı varsayımlara göre şekillendirilmiştir. Örneğin, bir şirket düşünün, iki alternatif satış planı yapar. Birinci plana göre bayiler aracılığıyla satış denenecektir; ikinci plana göre ise şebeke pazarlama denilen Türkiye'de Amway firmasının kullandığı yöntem denenecektir. Bu iki planın da varsayımları aynıdır. Örneğin, ürün her ne olursa olsun, müşterinin o ürünü seveceği varsayımı hakim. İkinci dayandığı varsayım da potansiyel müşterinin söz konusu ürünü satın alacak varsayımıdır.

Planlamada varsayımlar

Kariyerle ilgili planlama yapanlar da, yüksek lisans yapacağım ya da işe gireceğim diyor, kimisi de iş kuracağını ya da profesyonel çalışacağını söylüyor. Hepsi temelde aynı varsayıma dayanıyor; yaşadıkları şehirde yıkıcı bir deprem olmayacağı varsayımına. İhtiyaç duyduğumuz şey, tek bir plan ya da alternatif planlar değil, varsayımları farklı alternatif planlardır. Varsayımları aynı olan birden fazla plan bir işe yaramaz. Okur olarak bu yazıda anlatılanlar size yabancı gelmiş olabilir. İşte sorun buradan kaynaklanıyor. Planların varsayımları bütün dünyada neredeyse hiç konuşulmaz. Ancak mesleği ekonometri olanlar, önce varsayımları ortaya koyup öyle plan yaparlar; ancak bu planların da işe yaramazlığı konusunda kanıtlar vardır. Çünkü ihtiyaç duyulan şey; varsayımları tespit edip plan yapmak değil, alacağımız sonuçları etkileyen varsayımların değişik versiyonlarını düşünerek plan yapmaktır. Mesajın anlaşılması için uç birkaç örnek vereceğim. Aşağı yukarı hiçbirimizin planında yarın deprem ya da savaş olursa, nasıl bir kariyer yolu izleyeceğim, sorusunun cevabı yoktur.

Hedefler

Gelecekte hedeflerine varacak olanlar, gittikleri yeri bilenlerdir. Ancak hadi ben bir hedef seçeyim diye seçilen hedefler hedef değildir; aynı zamanda gidilen yer de değildir. Gerçek bir hedef, gelecekte olacak olanların arasından seçilir. Yoksa, ben gelecek yıl cumhurbaşkanı olayım ya da şirketler için önümüzdeki yıl pazarda üçüncü şirket olalım, demek hedef oluşturmak değildir. Öncelikle gelecek yıl bir cumhurbaşkanlığı seçimi yapılıyor mu, siz o yarışa girmek için ehliyet sahibi misiniz, sorularını cevaplamak gerekir. Pazarda gelecek yıl, sadece iki şirketin kalacağı bir yapı ortaya çıkarsa, üçüncü olma hedefi gerçekten kopuk bir hedef olacaktır. Hedefler keyfe göre değil, gelecekte olacakların arasından seçilir.

Senaryo planlama

Bu tür bir planlamaya senaryo planlama deniyor. Bugün yaşamın hemen hemen bütün alanlarında çok oyunculu bir yapı söz konusudur. Gelecekte ne olacağını kestirebilmek için, her oyuncunun değişik durumlarda neler yapacağını kestirebilmek gerekir. Ancak empati kurma yeteneği olanlar, bir başkasının duygularını ve düşüncelerini anlayabilir; ona göre planlama yapabilir.

Yetenek

Gelecek için plan yapmaktan çok daha iyi olanı, gelecekte işe yarar yetenekler geliştirmektir. Plan A ya da B, bir kâğıt parçasıdır; ama yetenek sahibinin kalıcı ve etkili gücüdür. Eğer otomobil ehliyeti sahibi olmak konusunda ya da satış konusunda yetenek edinmenin kritik rol oynayacağına ilişkin bir öngörü varsa, ilgili yeteneği geliştirmek plan yapmaktan iyidir.

Haftanın sözü: Yaşam yalnız geriye doğru anlaşılabilir; ancak ileriye doğru yaşanmak zorundadır.

Yazarımızın en son yazıları

06/ 08/ 2000... Bilgi çağı anneme emanet!
13/ 08/ 2000... Ay Dede'nin itirafları
20/ 08/ 2000... Şüpheli bir yazı
27/ 08/ 2000... Konuşan yazı
03/ 09/ 2000... Turkishler ichin bir adim otesi
10/ 09/ 2000... Koçluk kavramı
17/ 09/ 2000... Mantık dışı bir yazı
24/ 09/ 2000... Kulaklarımızın arasındaki boşluk
01/ 10/ 2000... Ben, ben değilim
08/ 10/ 2000... s-Empati