Bir yayının kalitesi nasıl ölçülür?
Laurel ve Hardy’yi bilmeyen yoktur sanırım; hani biri iri–yarı, şişman, diğeri ufak–tefek sıska komedyenler.… Sinema tarihinde tartışılmaz bir yere sahiptir ikili. Laurel’in medya tarihine geçen ayrı bir özelliği vardır. Yaptığı filmleri bitirir bitirmez küçük bir sinema salonu kiralarmış ünlü komedyen ve gruplar halinde seyirciler davet edermiş. Sonra en arka sıralardan kendine bir yer bulur, sessizce oturur ve seyircinin tepkisini kaydedermiş. Öyle sahneler gelirmiş ki Laurel orada bir kahkaha tufanı bekliyor; ama seyirciden çıt yok. O sahneyi hemen çıkarırmış filmden.…
Bu tip çalışmalar, medya araştırma metotları arasında fonksiyonel bir disiplin oluşturdu. Medyanın bilimsel bir denetime tabi tutulduğu ülkelerde, yayın öncesi ya da sonrasında gruplar halinde bir araya getirilen izleyici ya da okuyucunun tepkileri ölçülüyor hâlâ.
Düşünün ki bir gün telefonunuz çalıyor ve karşınızdaki şahıs, birkaç sorudan sonra sizi sayıları 6 ile 12 arasında değişen rastgele seçilmiş grup toplantısına (focus group) çağırıyor. Çaylı kahveli süregiden toplantıyı profesyonel bir yönetici (moderator) idare ediyor. Bir televizyon programı topluca izleniyor, ya da bir gazete birlikte okunuyor ve toplantı başkanı sorulara geçiyor. Herkese serbestçe konuşma imkanı sağlanıyor. Araya serpiştirilen ve yayıncının çok önemsediği sorular ayrıca tahlil ediliyor ve yayıncı ortaya çıkan eleştiriler doğrultusunda yenilikler yapıyor.
Nickelodeon gibi dünyanın en yaygın çocuk televizyonu her yıl 270 civarında focus group oluşturduğunu biliyor musunuz? Üstelik tarafsızlık ilkesinin bozulmaması için bu araştırmaları, bilimsel ciddiyeti olan ve akademisyenlerden oluşan aracı firmalar yapıyor. Her bir çalışmanın en az bir haftalık ya da üç günlük hazırlık dönemine tekabül ettiğini düşünürsek yılın hemen her günü Nickelodeon’un bu araştırmaları yaptırdığını söyleyebiliriz.
Çocuk programı deyince Barney’yi de hatırlatmak isterim. Program devam ederken baş karakterlerinden biri öldü ve yapımcılar şoke oldu. Öyle ya, çocuklara bunu nasıl anlatmalı ki onların kırılgan ruhlarında sarsıntı olmasın. Onlarca grup toplantısı yapıldı. Çocuklar, velileri, psikologlar dinlendi, ölümü anlatmanın yolları arandı.…
Sadece grup toplantılarıyla ölçülmüyor yayın kalitesi. Mesela telefon anket çalışmaları da yaygın bir yol Batı’da. Rastgele seçilen telefon numaralarına ulaşan aracı bir şirket gazeteniz ya da televizyon programlarınız hakkında genel ve özel bazı bilgilere ulaşıyor, sonra bu sonuçları bir araya getirerek yayıncıya tavsiyelerde bulunuyor.…
Yayın kalitesini ölçmek için üretilen metotların kendi içinde de disiplinleri vardır. Mesela, gazetenin her sayfasını eşit mesafede değerlendirmek ve aynı ölçütle onları yarıştırmak yanlış sonuçlar doğurur.
Birinci sayfa her okurun rahatlıkla anlayabileceği vitrin bir sayfadır. Dolayısıyla bu sayfada mesleki jargon ya da teknik ayrıntılarla okuyucuyu sıkıntıya sokamaz gazete. Diğer sayfaların –dış haberler, ekonomi, kültür gibi– kendine göre bir okur profili ve ona uygun seçtiğiniz bir seslenme biçiminiz olabilir. Bir başka deyişle, her okur, her sayfayı aynı ilgiyle okumak zorunda değildir; çünkü kitap gibi değildir gazete. Fertten ferde değişen okur ilgilerine rağmen her sayfa ortalama bir seslenme biçimiyle herkese de bir şeyler söyleyebilmeli. Bununla birlikte özel konulara ilgisinden dolayı özel sayfaları okuyan herkes, gazetesinde ufuk açıcı ve yeterince bilgilendirici haberler ve yorumlar bulabilmeli. İlle de bir kıyaslama yapılacaksa bu tür sayfalar diğer gazetelerin aynı alana odaklanmış sayfalarıyla karşılaştırılır.
Yazarlar da böyledir. Mesela ortak bir form hazırlasanız ve herkese ‘X gazetesinde en çok okuduğunuz yazar kim?’ diye sorular yöneltseniz elde ettiğiniz sonuçlar yanlış analizlere götürür sizi. Çünkü popüler konularda yazma ile özel alanlarda yazma; hatta yazma periyodunun sıklığı ve yazıların bulunduğu sayfanın sağda ya da solda yer alması, sonucu etkiler. İnternetteki hit raporları da –genel bir kanaat uyandırsa bile– kesin bir ölçü değildir ve yayıncıyı bilimsel olmayan sonuçlara götürebilir.
Televizyonun tek ölçütü reyting, gazetenin tek mikyası da tiraj değildir. Bunların da gerçekliği vardır ve ölçülmelidir; ama her şeyi buna dayandırmak her şeyi popülarize ederek sıradanlaştırmak ve ton farkını yok etmek anlamına gelir. Tirajın kendi içinde bir mantığı var; ama reytingi anlamak imkansız. Türkiye’de kimin evine uğrar bu reyting araştırmacıları, hangi muhitten seçilir denekler, anlamış değilim. Sanki KGB sırrı.…
En önemli mesele, yayıncının ne yaptığını felsefi arka planıyla bilmesi ve yazılanların, seyredilenlerin arkasında durabilmesi, ilkelerin dupduru bir anlayışla hayata geçirilerek kendine güven duyulmasını sağlaması. Tabii bir de okur ya da seyircinin nabzını tutması, onlardan gelecek olumlu tekliflere, iyi niyetli isteklere bilimsel araştırmalarla sahip çıkması. Çünkü küçük yalanların koynunda büyük atraksiyonlar üretenleri çok çetin günler bekliyor. İşte o zaman kalite farkı daha da belirgin bir şekilde çıkacak ortaya.…
21.01.2002
Yazarımızın E-Postası:
e.dumanli@zaman.com.tr
| 
Bölge Haberleri
