Gebele’nin önemi
Azeri lider Haydar Aliyev geçen hafta Moskova’ya yaptığı resmi ziyaretin çok başarılı geçtiğini, ikili görüşmelerden çok memnun kaldığını belirtmiş ve Rusya ile ilişkilerin artık ‘stratejik ortaklık’a dönüştüğüne işaret etmiş.
Aliyev’in ‘stratejik ortaklık’tan herhalde iki ülkenin uzun zamandır anlaşamadıkları stratejik Gebele radar ya da erken uyarı üssü konusunda nihayet vardıkları anlaşmayı ve bu anlaşmanın ilişkilere kazandıracağı özellikleri kastediyor olmalı...
Gebele ya da Rusların verdiği isimle Daryal üssü Rusya için son derece stratejik bir üs. Daryal, üste faaliyet halinde bulunan çok gelişmiş bir radarın ismi. Daryal sınıfı radar ve diğer donanımları balistik ve cruise (seyir) tipi füzeleri 6000 kilometre uzaktan bile tespit edebiliyorlar. Başka bir ifadeyle, Gebele üssü Kuzey Afrika, İran, Irak, Suudi Arabistan, Hindistan, Pakistan, Çin, Avustralya, Hint ve Atlas okyanusları ve tabii Türkiye’yi stratejik anlamda izleyen, özellikle bu bölgelerden atılacak füzeleri hemen tespit edebilecek, Rusya açısından son derece önemli bir stratejik değer. Amerika’nın Afganistan operasyonunun başlangıcında gemi ve uçaklardan attığı cruise füzelerini anında tespit ettiği söyleniyor.
1985 yılından bu yana faaliyette olan üs, Azerbaycan’ın bağımsızlığını kazanmasından sonra da faaliyetlerine devam etmiş, Azeri tarafı bugüne kadar üssün faaliyetlerini durdurmamış, Rusya ile üssün statüsü konusunda anlaşmaya varmaya çabalamıştı. Rus lider Putin’in geçen ocak ayında Bakü’ye yaptığı resmi ziyaret sırasında üs anlaşmasının imzalanması beklenmiş; ancak Aliyev, Gebele çevresinde ekolojik çalışma ve araştırma yapılacağı gerekçesiyle anlaşmayı ertelemişti.
Aliyev ve Putin’in geçen cuma günü nihayet imzaladıkları anlaşma ile Gebele, iki taraf arasında artık bir problem olmaktan çıktı ve üs hukuki bir statüye de kavuştu.
Öğrendiğim kadarıyla anlaşmada şu hususlar yer alıyor: ‘Gebele Azerbaycan’a aittir; bu ülkenin mülküdür. Rusya bu mülkün kullanımı karşılığında Azerbaycan’a belli bir kira bedeli ödeyecektir. Yıllık kira bedeli 7 milyon dolar olup bu zamana kadar biriken kira bedeli olan 31 milyon doları da Rusya 5 yıl içinde taksitler halinde ödeyecektir. Azeri tarafı üssü askeri bakımdan denetleyemeyecek, üsse asker sokamayacaktır. Azerbaycan sadece ikili ekolojik komisyon çerçevesinde ekolojik açıdan üste inceleme yapabilecektir. Rusya üste en çok 1500 askeri personel bulunduracaktır. Rusya Uzay Kuvvetleri Komutanlığı, Azerbaycan’ın Uçaksavar Kuvvetleri ile birlikte Azerbaycan’ın komşularının hava sahalarındaki faaliyetler ile ilgili bilgi toplayacaktır. (Bu husus herhalde Azeri hava sahasını zaman zaman ihlal eden İran ile ilgili olsa gerek.) Rusya Gebele üssünden en çok 10 yıl faydalanacak, anlaşmanın süresini hiçbir şekilde geçemeyecektir. Gebele’nin statüsü bundan böyle ‘Bilgi–Analiz Merkezi’ olarak kabul edilmiştir. Rusya, merkezin faaliyetlerinin doğrudan ya da dolaylı olarak Azeri egemenlik ve menfaatlerini hedef almayacağını taahhüt eder. Merkez, ‘sadece bilgi–analiz amaçlarını gözeten bir şekilde faaliyette bulunur ve bu faaliyet tarafların karşılıklı menfaatlerine göre yürütülür’. Rusya, merkezle ilgili olarak, Azeri tarafın rızasına gerek görmeden üçüncü bir tarafla da anlaşma yapabilir. (Söylememe bilmem gerek var mı, bu husus biraz netameli görünüyor.) Azeri taraf üssün fonksiyonel amacının muhafazasını denetleme hakkına sahiptir ve isterse üsten elde edilen bilgilere de sahip olabilir. (Anlaşmanın bu kısmı da Azeri tarafın kendisini ilgilendiren bilgileri Rusya’dan isteme hakkını garanti altına alıyor tabii.)
Paha biçilmez stratejik özelliklerini ve önemini anlattığım Gebele, problemin çözümüne en çok katkıyı İran’ın yaptığını da burada belirteyim. İran, geçen yıl haziran ayında Hazar’daki Azeri petrol–sondaj gemilerini havadan ve denizden taciz ettiğinde Azeri Başbakan Yardımcısı Sefer Abiyev gizlice Moskova’ya gitmiş, Putin’den İran karşısında destek istemiş, destek karşılığında Gebele’nin çözülebileceğini ima etmiş, sonuçta Putin, Azeri tarafa gereken desteği vermişti.
Gebele problemi tahminen işte bu yolda çözüldü ve 11 Eylül sonrasında önemi daha da arttı...
30.01.2002
Yazarımızın E-Postası:
f.ertan@zaman.com.tr
| 
Bölge Haberleri
