Türkiye'nin iç ve dış sorunları aşabilmesi için toplumun yaşayan kültürünü ve bu kültürün dinle olan ilişkisini görmesi lazımdır.
Türkiye’nin İslam dünyasını ve Avrupa’yı bir araya getirmesi kimlik sorununu aşmasına da yardımcı olacak yeni bir vizyon mu?
İyi bir değerlendirme için sonucu görmek lazım. Ama Türkiye’nin iki taraf arasında bir köprü misyonu üstlenmesi, dış görünüşüyle çok iyi bir şey. Fakat yakından bakarsak, Türkiye’nin tam olarak ne Avrupa’nın, ne de İKÖ'nün bir parçası olduğunu söyleyemeyiz. Resmen İKÖ üyesidir, ama oranın ruhuna ne kadar uyduğu, uymak istediği tartışılır. Nisbeten olumlu imajına rağmen İslam ülkeleri Türkiye’yi özünden uzaklaşmış bir toplum olarak görüyorlar.
Dolayısıyla Türkiye, iki tarafta da tam kabul görmüyor mu?
Şüphesiz. İkisinin ortasında kalmış, yerini bir türlü tespit edemeyen ülke durumunda. NATO ve diğer bir sürü kurumda yer alması Batı’ya yakın olduğunu gösterse de, aslında hiç de böyle değil. Tam manasıyla Avrupa da Türkiye’yi kabul etmiş değil.
Türkiye’nin tam olarak ait olmadığı iki tarafı bir araya getirme çabası ne kadar başarılı olabilir?
Avrupa’nın Türkiye’ye ilgisi, stratejik konumundan ve Müslüman kimliğinden kaynaklanıyor. Bu kimliği ile İslam dünyası ile Batı arasında bir rol oynayabileceği düşünülüyor. Bu çerçevede Türkiye’nin Orta Asya ile ilişkileri, ilk yıllarda çok önemsendi. Zira, Türkiye’nin bu ülkelerle ekonomik, siyasi çıkarları kadar, tarih ve dil bakımından ilişkisi vardı.
Avrupa, laik olduğunu iddia etse de tarih, kültür gibi temel meselelere büyük önem verir. Niçin İngiltere ve Amerika bu kadar birbirine yakın? Stratejik çıkarlar kuşkusuz rol oynuyor, ama kültürel değerlerin de ortaklıkta büyük rol oynadığı kesin. Türkiye ile Türkistan arasında da benzer bir zemin düşünüldü; ama olmadı. İslam dünyasıyla ilişkiler de buna benziyor. Bir yandan ‘Müslüman’ız’ diyoruz, diğer yandan İslam’la ilgisi olmayan ülke gibi davranıyoruz.
Türkiye’yi İslam dünyasından koparan bu çelişki mi?
Yalnız İslam dünyasından koparmıyor, Avrupa’ya karşı da bizi çok garip duruma sokuyor. Çünkü geleneğine, geçmişine ve halkının temel inançlarına hürmet etmeyen bir devleti gören Avrupalı, size hürmet eder mi?
Cumhuriyet tecrübesinde kırılmalar olduğunu söylüyorsunuz. 700 yıllık tecrübeden istifade edebilmek, 75 yılımızı iyi kritik etmemize mi bağlı?
Kesinlikle. Biz siyasi rejimi değiştirdik, saltanattan cumhuriyete geçtik. Bu gerekli ve zamana uygun bir adımdı. Dünyadaki 56 İslam ülkesinden yalnız 10’u monarşiyle idare ediliyor. Demek ki bu değişim, İslam’ın ruhuna ters değil. İslam illâ sultanlarla idareyi şart koşmaz. Topluma ve cemaate dayanan bir din İslam. İslam tarihinde sultanlar 11. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Bunlar da dinle devlet arasında bir ahenk kurmayı becermiştir. Bazıları ‘Osmanlı’da din hakimdi, teokratik bir devletti’ diyor. Halbuki Osmanlı asla teokratik bir devlet değildi. Bunu söyleyenler teokrasinin ne olduğunu bilmeyenler. Dolayısıyla Cumhuriyet’in kurulması milli, dini açıdan eleştirilemeyecek, tabii ve kaçınılmaz bir sonuç. Ancak Cumhuriyet kurulduktan sonra siyasi ve kültürel açıdan halktan uzaklaşma yaşandığı muhakkaktır. Türkiye’nin ‘idare edenler’ ve ‘idare edilenler’ olarak ikiye bölündüğünü görüyoruz. Bu konuda Osmanlı’yı bir yere kadar takip etmişiz. Ama kültür, inanç ve duygu bakımından aradaki irtibatlar Osmanlı’da güçlüydü. Cumhuriyet’te bunlar kesilmeye başlamış, yabancılaşma ortaya çıkmıştır.
Son 10 yılda Türkiye’nin önüne bir Osmanlı perspektifi çıktı. Saydığınız olumsuzluklar sebebiyle mi bu avantajlardan yararlanamıyoruz?
Evet. Çünkü bir şeyden yararlanabilmek için samimiyet ve inanç lazım. Bizim yaptığımız şu: Siyasi çıkar bakımından Balkanlar’da bir faaliyet göstermeyi menfaatimize görüyoruz. Fakat Balkanlar’da bize bu imkanı sağlayan mirası tepiyoruz. Bu çelişkilerle başarılı olunamaz. İnsanın özüne ve köküne sadık kalması lazım.
Şu an sıkıntı çektiğimiz din ve milliyet konusunda Osmanlı tecrübesinden nasıl yararlanabiliriz?
Osmanlı olmasaydı, Türkiye olmazdı. Modern Türkiye’nin temelleri, Osmanlı tarihinin ikinci yarısında atılmıştır. Gerçi dil ve kurucularının kökeni bakımından Osmanlı zaten Türk’tü. Ama tarihi devamlılığın modern bir şekle girmesi, yani dünyaya ve mevcut medeniyete ayak uydurmamız Osmanlı tarafından başlatılmış ve bu bilhassa Abdülhamit devrinde olmuştur. Demokrasi açısından onun lehine söylenecek fazla bir şey yoktur. Demokrasi sözünü dile getirmemiş, avam ve havas meselesi üzerinde durmuş ve avamın kendini havassız, yani bir elit olmadan idare edemeyeceğini düşünmüştür. Ancak Abdülhamit medeniyete karşı değildi. Medeniyete uyum sağlarken, kimliğimizi feda etmemek gerektiğini düşünüyordu. Avrupa’nın fenini alalım; ahlaksızlığını almayalım diyordu.
Cumhuriyet döneminde bu ayrım terk edildi galiba?
Osmanlı denen her şeye karşı tavır alındı. Bize milliyetçiliği öğretmek için çabalayanların hatası büyüktür. Ziya Gökalp’in gözünde tarihin hiçbir önemi yoktu, en önemli ilim sosyolojiydi. Ona göre Osmanlı sosyal bir sınıftan ibaretti. Halk Türk, idareci Osmanlı’ydı. Adeta Osmanlı, Türkler üzerine hakim olmuş yabancı bir güçtü. Halbuki kökenleri araştırırsanız, 19 ve 20. yüzyılda Osmanlı’yı idare edenlerin çoğunun halktan geldiğini görürsünüz. Bir insan idareci sınıfına geçince kökenlerini mi kaybediyor? Anlaşılması gereken ana nokta, Osmanlı’nın medeniyete ayak uydurma teşebbüsüne giriştiği ve bir dereceye kadar bunu başardığıdır.
Türkiye’nin iç ve dış sıkıntılarını aşıp fırsatları değerlendirmek için nasıl bir formüle ihtiyacı var?
Yepyeni bir siyasete lüzum yok. Yapılması gereken, bugün toplumda yaşayan kültürü ve bu kültürün dinle olan ilişkisini gayet objektif olarak görmek. Bunun makul ve meşru bir şey olduğunu devlet olarak kabul etmek. Devlet açıkça, “Kültürümüz ve kişiliğimiz tarihi süreç içinde İslam’la kaynaşarak gelişmiş. Biz bu kültüre mensubuz” diyebilmelidir.
Halbuki İslam konusunda en küçük duyarlılık gösteren ‘yobaz’ diye niteleniyor. Yobaz olmadan, dini idare kurmaya kalkışmadan İslam’ı Türk kültürünün bir parçası olarak tanımak mümkündür. Bu, halk ile elitler arasındaki uçurumu kapatır, halkın devlete güvenini sağlar.
Bazı Batılılar, Türkiye’nin İslam dünyasına model olmasını istiyor. Osmanlı gibi bölgede bir denge unsuru olmamızı istiyorlar, yoksa kendilerine bir payanda mı arıyorlar?
Batı’nın çıkarlarına ve temel felsefesine aykırı hareket etmedikçe Türkiye’nin bölgedeki rolünü kabul ederler. Türkiye, Osmanlı ve İslam mirasını barıştırıcı, medeniyetleri bir araya getiren bir ülke olduğunu ispat edebilirse, kimse onu payanda olarak kullanamaz. Türkiye, potansiyelinin altında hareket eden güçlü bir devlettir. İmkanlarını kullanabilirse, ki ben bundan maddi potansiyeli kastetmiyorum, Türkiye’nin diğer güçlerden saygı görmemesi mümkün değildir. Üzerinde durduğum husus şu: Ben bir medeniyet kurmuşum, 700-1000 yıllık bir geçmişe sahibim. Ama aynı zamanda senin medeniyetini de tanıyor ve hürmet gösteriyorum. Sen de benim medeniyetimi tanı, benimle beraber otur, konuş. Eşit olarak konuşan hürmet kazanır. Kendi değerlerine dayanmayan bir devletin başkalarına paravan olma ihtimali yüksektir. Bugün göklere çıkarır, menfaati bitince sizi bırakıp yoluna giderler.
Prof. Dr. Kemal Karpat: Wisconsin Üniversitesi öğretim üyesi. Aksiyon Dış Haberler Editörü Abdülhamit Bilici'ye konuşan Prof. Karpat, Türkiye'nin AB-İKÖ toplantısıyla üstlendiği misyonda başarılı olması için iki dünya arasında yaşadığı kimlik krizini çözmesi gerektiği görüşünde.
| 
Bölge Haberleri
Amerikan İngilizcesinde ‘9/11’ (11 Eylül), acil yardım çağrısında bulunmak için ülke çapında kullanılan telefon numarasına da tekabül eder. ‘9/11’, sadece siyasetçilerin, akademisyenlerin, gazetecilerin ve aydınların değil, herkesin dikkatini modern toplumlarımızın üzerinde tesis edildiği kırılgan ilişkilere celbetti ve din ile kültürün siyasetteki rolü hususundaki gündelik varsayımları yeniden düşünme fırsatı verdi.
