Olası bir depreme ilişkin işlerin yönetimi nasıl olmalı?

Ahmet Ercan

Kesin çözüm için yetki, güvenilen bir kişide toplanmalıdır. Bu bilirkişi doğrudan başbakana bağlı olmalıdır.

Anılan deprem uzmanı, altında çalışma kümeleri ile çalışma takımını örgütlemelidir. Bu çalışma ağının genel bileşenleri şöyle olabilir:

1. Deprem algılama ile kestirim kurulu,

2. Yer ile yapı davranış belirleme kurulu,

3. Deprem uranını (teknolojileri) araştırma, üretme, geliştirme kurulu,

4. Yapı güçlendirme, deprem kıskısı takma kurulu,

5. Yeniden yapılaşma kurulu,

6. Yasal düzenlemeler (yasa, genelge, yönetmelik) kurulu,

7. Budunla (halkla) ilişkiler kurulu,

8. Korunçlama (sigortalama) kurulu,

9. Akçal işler ile yatırımlar kurulu,

10. Deprem işleri ile korunma eğitimleri kurulu,

11. Deprem güresi (enerjisi) değerlendirme kurulu

Bu kurullar, Türkiye’de deprem beklenen yerlerde çalışmalarını sürdüreceklerdir. Tek yetkili uzman, yalnızca başbakana karşı sorumlu olmalıdır.

Olası deprem bölgelerinde ne yapmalı?

Bugünden sonra Anadolu’nun nerelerinde (hangi illerinde) depremlerin olacağı, yaklaşık büyüklükleri bellidir. Buraları, 1. Gemlik–İznik, 2. Marmara, 3. Yenice–Gönen, 4. Sakarya çukuru, 5. Çankırı, 6. Amasya, 7. Tokat, 8. Erzincan, 9. Tunceli, 10. Erzurum–Kars–Ardahan, 11. Ermenistan–Gürcistan, 12. Bingöl (oldu), 13. Muş (Varto), 14. Ağrı–Iğdır–Çaldıran, 15. Van–Erciş, 16. Diyarbakır, 17. Hakkari, 18. Şırnak, 19. Elazığ, 20. Malatya, 21. Adıyaman, 22. Hatay, 23. Çukurova–Adana–İçel (oldu), 24. Osmaniye, 25. Elmalı yarım adası, 26. Göller Bölgesi (Afyon–Isparta–Burdur), 27. Rodos–Fethiye, 28. Marmaris–Bodrum, 29. Aydın, 30. Manisa, 31. Denizli, 32. İzmir ili (oldu), 33. Balıkesir’dir. Depremleri önleme olasılığı olmadığına göre ne yapabiliriz ki, deprem dokuncaları en aza insin?

Bunun üç bileşeni vardır.

1. Jeofizik İşler

a. Ölçümler

b. Sürekli Algılamalar

2. Uray (Belediye) İşleri

3. İlbaylık İşleri (Valilik Sorumluluğu)

4. Bakanlık İşleri

a. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı (BİB)

b. Enerji Bakanlığı

c. Sağlık Bakanlığı

Özet ile bu işler açılacak olursa,

1. Jeofizik İşler

İller kapsamında, ilçe, bucak ile köylerin bulundukları yerlere göre

deprem çekincesinin belirlenmesini içerir.

a. Ölçümler: Yerleşim alanlarında yer durumu ile davranışı belirlenmelidir. Bu amaçla, yerleşim alanı içinde; yerelektroları, yapay sismik, titreşimcik (mikrotremor), depremcik ölçümleri alınmalı, deprem (sismolojik) geçmişi bilgileri derlenmelidir. Bu çalışma ve ölçüm sonucu şu bilgiler türetilecektir:

i. İlde, diri kırıklar nerelerde? Kırığın yaşı nedir? Hangi kırık(lar) devinime geçebilir? Kırılma yönü ve doğrultusu nedir? En çok hangi büyüklükte deprem üretebilir? Deprem ne uzunlukta sürer? Depremin ilçe ile köylerde yaratacağı vuruş gücü (ivme) ne olur? O yerleşimdeki yapı niteliği bu vuruşa direnebilir mi?

ii. Yerleşim yeri altında ana kaya var mıdır? Derinliği derinde yüzey biçimi nedir? Ana kayaya değin kaç katman vardır? Katmanların kalınlıkları ile esneklikleri, dirençleri ile ölçkülsel (fiziksel) özellikleri nedir? Yeraltı suyu derinliği 20 metreden sığ mı? Nereleri doygun? Nereleri kuru? Yaşlık (nemlenme) derinliği nedir? Yaşlık üst yapıca emilmekte midir? Yerin baskın salınımı ile onun üzerindeki yapının doğal salınım dönemi nedir? Yapı yüksekliği doğru mudur? Deprem sırasında yerden etkilenir mi? (rezonans), deprem sırasında yapının yan yatmasına ya da devrilmesine neden olacak yeraltında sıvılaşır katman var mıdır? Yeri kurutmak gerekir mi? Yerin esneklik direnci yapınınkinden büyük mü? (Eyer> Eyapı – yapı depremde çatlar ve kırılır), (Eyer< Eyapı – yapı depremde çatlamaz ve kırılmaz) gibi bilgiler elde edilir. Bunlara göre o yerleşim yerinde alan bölüklemesi yapılır.

b. Sürekli Algılamalar: Deprem algılama durakları Türkiye’nin her ilinde yoktur. Öncelikle, her ile, bir deprem ölçer (sismometre) ile ivme ölçer yerleştirilmelidir. Bunları yerel kişiler sağlayabilir. İki aygıtın tutarı 20–25 bin dolardır. Bunlar sürekli algılamalar yaparak, yörede diri kırıkların yerleri, depremcik oluş sıklığında süre içinde artış (yer gerilmesi–tansiyon) ve depremin yaklaşan oluş süresi, depremin yaklaşık büyüklüğü belirlenir. Algılamalar 7 büyüklüğü için 10; 6,5 için 4; 5,5 için 3 yıl önceden başlamalıdır. Ayrıca devinecek kırığın özellikleri göz önünde bulundurularak, yer içinin elektrik iletkenliği, yerden sarsıntı dalgası geçiş hızı, yerin birim çekimi (gravity) ile kaparlığının (magnetic), doğru akım yoğunluğunun, uçlaşmasının, ışınımının (radyoaktivity), sıcaklığının, uçun (gaz) çıkışının, su yükselmesi/alçalması, yamulmasının, şişmesinin, yöneysel kaymasının, piezo–elektriğinin, radon gazı çıkışının son olarak böcek ile davar davranışlarındaki değişimler gözlenmelidir.

Böylece, beklenen depreme; kaç yıl, ay, yedil (hafta), gün, çola (saat) kaldığı ile depremin oluş gücü belirlenebilir. Gelecek depreme göre yerleşim alanında konutlarda yaşayanlar için önlem alınır. Bu işlerin yatırım tutarı her il için yaklaşık 200–300 bin dolardır. Bunlar, yapılmadan deprem geliş süresi bilinemez.

1. Uray İşleri

Deprem dokuncalarını aza indirmek için uraylığın yapacağı ana işler:

a. İl içine genişleme alanı kapsamında yer türü ile yer davranışını belirleyen yaygıtların (hatiraların) yapılması,

b. Yerleşim alanı içinde diri kırıkların, kurulacak bir depremcik dinleme ağı ile dinlenmesi ile süre içinde izlenmesi,

c. Yapı niteliği ile sarsıntı davranışının tek tek belirlenmesi, kötülerin ayıklanması,

d. Yer–Yapı davranış özellikleri olumsuz olan yerlerde elden geçirme, iyileştirme, güçlendirme, deprem kıskısı (izolatör) takma, ya da yeniden yıkıp yapma işlemlerinin düzenlenmesi,

e. Toplumsal deprem eğitimleri ile kurtarma takımlarının oluşturulması, deprem alıştırmaları ile uygulamaları yaptırılması.

2. İlbaylık İşleri

a. Deprem beklenen iller yakınına çadır, geçici konut, sem (ecza) gereçleri, iletişim ile kurtarma gereçleri, değişken, dayanıklı yiyecekleri biriktirmek,

b. O il, ilçede, bucak ile köylerde sağlık evlerinin, sökel evlerinin (hastane) durumlarını düzeltmek, eksikliklerini gidermek,

c. O ildeki jandarma ya da asker gücünü eğitmek,

d. Cankurtaran sayısını artırmak, yangın söndürücülerinin (itfaiyenin) eksikliklerini gidermek,

e. Altyapı güvenliğini sağlamak

f. İlin yakınına yeraltı suyu kuyusu vurarak ek su kaynağı ile birikimi oluşturmak,

g. Gezici okulları hazırlamak

h. Her uramda (mahallede) sivil toplum örgütleri oluşturmak, eğitim ile alıştırma yapmak.

3. Bayındırlık İşleri

a. Bayındırlık ile Yerleştirme Bakanlığı

i. İmar Yasası’nda yer almayan depremle ilgili mühendislik dalı jeofizik mühendislerine yer ve sorumluluk vermek,

ii. Yer araştırmaları (zemin etütleri) ile ilgili genelgede jeofizik mühendisi hizmetini zorunlu kılmak,

iii. Deprem beklenen her ile deprem, ivme ölçer yerleştirmek,

iv. Türkiye’de gezici depremcik ölçer ağlarının sayısını en az 20’ye çıkararak, depreme duyarlı yerleri önceden, deprem olmuş yerleri ise sonradan izleyerek kırık işleyişini ve patlama yerini gözlemlemek,

v. Depreme dayanıklı, çelik çatkılı ucuz konutlar Türkiye’de üretilmektedir. Bunlar bir yere en geç 2 çolada (saatte) takılabilmektedir. Bu kuruluşlarla işbirliği yapılarak, deprem öncesi ile sonrası yoksullar bu konutlara yerleştirilmeli. Bu konuda Türk sanayisi güdülenmeli, destek görmelidir,

vi. Deprem yönetmeliğinin değişmesi gerekiyor. Bugünkü yönetmelikte yapı sünekliği ile yatay yük (deprem yükü) kuralları yetersiz. (Tezcan, 2003)’ün saptamasına göre; betonarme takma yapılar güçsüz ve boyutlandırılmaları yetersiz.

b. Enerji ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı

i. Deprem olan yerlerde, yerdeki saklı ısı güresini (enerjisi) kullanacak, elektrik santralları kurulmalı,

ii. Buralarda yapılacak delgilerden elde edilecek sıcak sulardan kaplıca turizmi, turfandacılık tarımı geliştirilebilir,

iii. Ağır endüstri, enerjiden yararlanmak üzere bu bölge yakınına kaydırılabilir.

c. Sağlık Bakanlığı

i. Deprem beklenen yerlerde sağlık görevlilerinin sayısı artırılabilir.

ii. Geçici sökel evleri, sağlık gereçleri hazır tutulabilir.

Prof. Dr. İTÜ Maden Fakültesi Jeofizik Bölümü Öğr. Üyesi ve JEOFİZİK KURUMU Derneği Genel Başkanı

31.05.2003